Polska – jako państwo przyfrontowe i główny hub logistyczny pomocy wojskowej dla Ukrainy – jest pod stałą presją działań hybrydowych prowadzonych ze strony Rosji i Białorusi. To oznacza m.in. wyraźne natężenie ataków na wojskowe sieci i systemy teleinformatyczne. Płk Piotr Turek z Dowództwa Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni wskazuje, że jest ich pięciokrotnie więcej niż przed wybuchem wojny za wschodnią granicą. W cyberatakach coraz częściej wykorzystuje się sztuczną inteligencję, która jednocześnie stanowi także narzędzie wsparcia dla polskich systemów cyberobrony.

– Od czasu rozpoczęcia przez Rosję inwazji pełnoskalowej na Ukrainę Polska jest nie tylko hubem logistycznym, który łączy dzisiaj pomoc dla Ukrainy, ale również celem ataków cyberprzestępców. Nie jest tajemnicą, że duża część z tych ataków jest z kierunku rosyjskiego. Jeśli mielibyśmy porównać stan sprzed inwazji do obecnej sytuacji, mamy teraz mniej więcej pięciokrotnie więcej ataków [na wojskowe sieci i systemy teleinformatyczne w Polsce – red.] – mówi agencji Newseria płk Piotr Turek z Dowództwa Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni.

W 2018 roku ustawa o Krajowym Systemie Cyberbezpieczeństwa (KSC) ustanowiła trzy Zespoły Reagowania na Incydenty Bezpieczeństwa Komputerowego: CSIRT NASK (prowadzony przez Naukową i Akademicką Sieć Komputerową – Państwowy Instytut Badawczy), CSIRT GOV (zarządzany przez Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego) i CSIRT MON (prowadzony przez Ministerstwo Obrony Narodowej). Każdy z nich odpowiedzialny jest za koordynację incydentów zgłaszanych przez podlegające im podmioty. Według danych ze sprawozdania pełnomocnika rządu ds. cyberbezpieczeństwa za 2024 rok CSIRT NASK zarejestrował 103 449 incydentów (wzrost 29 proc. w porównaniu do 2023 roku), CSIRT GOV odnotował ich 3991 (mniej o 15 proc.), natomiast CSIRT MON – 4220 (spadek o 28 proc.). Samych zgłoszeń dotyczących możliwych naruszeń było jeszcze więcej – łącznie 627 339 (wzrost o 60 proc.). Odnotowano również 57 proc. więcej tzw. incydentów poważnych – tych, które mogą wpływać na ciągłość działania instytucji – oraz 58 proc. więcej incydentów w sektorze publicznym.

W lutym 2022 roku resort obrony powołał do życia Dowództwo Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni (DKWOC). To specjalistyczny komponent Sił Zbrojnych, którego zadaniem jest zapewnienie cyberbezpieczeństwa poprzez prowadzenie działań w obszarach m.in. obronnych, rozpoznania czy też aktywności ofensywnych. DKWOC powstało w odpowiedzi na postanowienia szczytu NATO z 2016 roku, zgodnie z którymi cyberprzestrzeń uznano za obszar działań militarnych, a jej obrona należy do podstawowych zadań kolektywnej obrony Sojuszu. Do kompetencji cyberwojska należy również zagwarantowanie prawidłowego funkcjonowania zespołu CSIRT MON.

– Rola Polski w ramach struktur NATO i wymiany informacji o zagrożeniach już teraz jest bardzo wysoko uplasowana. Polskie cyberwojsko jest bardzo dobrze oceniane nie tylko w strukturach natowskich, ale i u naszych partnerów na całym świecie. Robimy wszystko, żeby utrzymać ten pozytywny trend i staramy się być liderami w tym zakresie, współpracować z naszymi partnerami, żeby utrzymać tę pozycję i zapewnić bezpieczeństwo nie tylko naszym Siłom Zbrojnym, ale też działać globalnie. Cyberprzestrzeń nie ma granic fizycznych – mówi płk Piotr Turek.

Polska zajmuje ósme miejsce w globalnym rankingu cyberbezpieczeństwa NCSI (National Cyber Security Index) z wynikiem 92,50. Liderem są Czechy (98,33), drugie miejsce zajmuje Kanada (96,67), a podium uzupełnia Estonia (96,67). Z kolei w „MIT Technology Review” w Cyber Defense Index 2022/23 uplasowaliśmy się na szóstym miejscu.

W sprawozdaniu pełnomocnika rządu ds. cyberbezpieczeństwa zwrócono uwagę na to, że szybki rozwój technologii – takich jak sztuczna inteligencja, masowe wykorzystanie internetu rzeczy (IoT), blockchain i komputerów kwantowych – to jedno z najważniejszych zagrożeń dla cyberbezpieczeństwa. Jednocześnie podkreślono, że technologie te mogą także umożliwić szybkie wykrywanie i reagowanie na zagrożenia. AI jest wskazywane jako jeden z filarów bezpieczeństwa cyfrowego w kolejnych latach.

– Sztuczna inteligencja już dzisiaj wspomaga cyberobronę w kontekście polskich Sił Zbrojnych, ale również całej krytycznej infrastruktury teleinformatycznej, za którą Dowództwo Komponentów Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni odpowiada. Używamy tych narzędzi do tego, żeby zautomatyzować procesy odpowiedzi na incydenty, analizować ruchy naszego przeciwnika w cyberprzestrzeni. Staramy się wykorzystać tę przewagę technologiczną w cyberprzestrzeni, aby efektywnie wspierać narzędziami AI obronę polskiej cyberprzestrzeni – podkreśla przedstawiciel DKWOC. – Nasi przeciwnicy również wykorzystują te narzędzia do automatyzacji, żeby zwielokrotnić i spróbować przełamać nasze zabezpieczenia. Gwałtowny rozwój tej technologii w ostatnich latach spowodował, że jest to dla nas czynnik, na który musimy być bardzo uważni.

Dalsze spowolnienie inwestycji w sektorze telekomunikacyjnym i nadmierne regulacje obciążające operatorów mogą zahamować produktywność i rozwój gospodarczy Polski – wynika z raportu UKSW autorstwa prof. Konrada Raczkowskiego „Rynek telekomunikacyjny w Polsce. Trendy i perspektywy rozwoju”. Bez strategicznych decyzji w tym obszarze Polska może pozostać w tyle za cyfrowymi liderami.

– Rynek telekomunikacyjny w Polsce musi być traktowany jako kluczowy element polskiej gospodarki, a to znaczy, że bez tego nie mamy rozwoju, produktywności takiej, jaką chcemy mieć, nie osiągniemy współczynników wzrostu gospodarczego, o jakich mówimy, bez postawienia na rynek telekomunikacyjny – podkreśla w rozmowie z agencją Newseria prof. Konrad Raczkowski, ekonomista, dyrektor Centrum Gospodarki Światowej i Instytutu Ekonomii i Finansów UKSW.

Raport wskazuje, że telekomunikacja to fundament gospodarki cyfrowej i kluczowa infrastruktura dla rozwoju usług publicznych, sektora prywatnego i społeczeństwa informacyjnego. Bez stabilnego finansowania nie będzie możliwy rozwój sztucznej inteligencji, internetu rzeczy czy usług konwergentnych.

– Jeżeli nie pozwolimy rynkowi telekomunikacyjnemu się rozwijać, to rozwój sztucznej inteligencji nie będzie taki, jaki chcemy. Także rozwój całych obszarów wokół AI będzie niemożliwy albo będzie się poruszał w trendzie bocznym w stosunku do innych państw – przekonuje prof. Raczkowski.

Według raportu telekomunikacja jest nie tylko sektorem infrastrukturalnym, ale też warunkiem rozwoju nowych modeli biznesowych opartych na danych, automatyzacji i usługach cyfrowych. Bez odpowiedniego zaplecza inwestycyjnego Polska nie wykorzysta w pełni potencjału internetu rzeczy (IoT), edge computingu czy łączności krytycznej dla przemysłu i administracji. Bez telekomunikacji transformacja będzie spowolniona.

Polska może utknąć w trendzie bocznym wobec innych państw, jeśli nie zwiększy skali inwestycji w tym sektorze. Obecnie – jak wynika z raportu – udział inwestycji w PKB w Polsce jest jednym z najniższych w UE i wynosi 16,9 proc., wobec ponad 22 proc. w UE.

– W Polsce rynek telekomunikacyjny jest dość przeregulowany i dość mocno obciążony, te obciążenia nie patrzą na rozwój gospodarki, tylko patrzą na zaspokojenie potrzeb finansowych i po części fiskalnych państwa. Musimy zmienić optykę. Jeżeli agregat naszych inwestycji w PKB to jest 16,9 proc., najniżej od blisko trzech dekad, to podnoszenie tego agregatu trzeba zacząć od regulatora, od państwa – ocenia autor raportu.

W Polsce aż 99,4 proc. operatorów telekomunikacyjnych to małe i średnie przedsiębiorstwa. Taka struktura utrudnia konsolidację i ogranicza zdolność do finansowania dużych projektów infrastrukturalnych. Umiarkowana konsolidacja mogłaby doprowadzić do wzrostu inwestycji, poprawy jakości usług oraz rozwoju infrastruktury krytycznej. W 2024 roku, według danych UKE, nakłady inwestycyjne na rynku telekomunikacyjnym  spadły do 9,5 mld zł, to o 14,3 proc. mniej niż rok wcześniej.

Raport przypomina, że brak jednolitego rynku telekomunikacyjnego w Unii Europejskiej osłabia jej pozycję wobec USA i Chin, które działają na skalowalnych rynkach. Dlatego konieczna jest zmiana logiki regulacyjnej – z nacisku na maksymalną konkurencję lokalną na podejście, które premiuje efektywność inwestycyjną i innowacyjną.

– W przypadku kiedy rynek telekomunikacyjny musi płacić ogromne środki, żeby mieć dostęp do częstotliwości, to w naturalny sposób nie przeznaczy tych pieniędzy na inwestycje. To trzeba w pewnym stopniu przekonwertować. Państwo powinno powiedzieć: drogi operatorze, jeżeli chcesz być na tym rynku, to tę kwotę masz przeznaczyć na inwestycje w określonym czasie – zaznacza ekspert.

W 2024 roku czterej główni operatorzy – Orange, Play, Plus i T-Mobile – otrzymali po jednym bloku 100 MHz w paśmie 3400–3800 MHz, z zobowiązaniem do uruchomienia lub modernizacji 3,8 tys. stacji bazowych w ciągu 48 miesięcy. To inwestycje konieczne dla rozwoju sieci 5G, jednak ich tempo może być spowolnione przez wysokie opłaty koncesyjne. W wielu krajach, m.in. w USA, Australii czy Wielkiej Brytanii, część środków z licencji jest przeznaczana na konkretne inwestycje infrastrukturalne. Podobny mechanizm rekomendowany jest też dla Polski.

– Bez całościowej infrastruktury sztuczna inteligencja może wspomagać całość, ale nie zastąpi nam rynku telekomunikacyjnego. AI będzie wtórnym uzupełnieniem telekomunikacji, a nie odwrotnie. Cyberbezpieczeństwo musi być osią priorytetów w Polsce. Jeżeli stawiamy na obronność i wiemy, że musimy wydać, tak jak kupujemy polisę zdrowotną czy na życie, tak samo musimy wydać środki na cyberbezpieczeństwo, zarówno dla instytucji państwowych, jak i komercyjnych – podkreśla prof. Konrad Raczkowski.

Telekomunikacja, obok energetyki, należy do infrastruktury krytycznej. Przerwy w dostępie do sieci mogłyby sparaliżować administrację publiczną, usługi ratownicze i łańcuchy dostaw, a także wpłynąć na stabilność systemu finansowego. Bez inwestycji w technologie zabezpieczeń nawet najbardziej innowacyjne rozwiązania mogą się okazać podatne na ataki.

– Telekomy i cyberbezpieczeństwo są dzisiaj nie tylko kluczowe, ale obok energetyki one są dwoma elementami, bez których nie ma żadnego funkcjonowania. Wyobraźmy sobie, że nie mamy prądu, ktoś ma magazyny energii, ma agregaty, ale to starczy na góra parę dni. I co dalej? Nie mamy sieci, a mamy prąd, też nagle tracimy komunikację, nagle tracimy dostęp do pewnych rzeczy, bo de facto internet nam cały przestaje działać – zaznacza dyrektor Centrum Gospodarki Światowej i Instytutu Ekonomii i Finansów UKSW.

W warunkach geopolitycznych zagrożeń, w tym wojny w Ukrainie, odporność systemów telekomunikacyjnych nabiera strategicznego znaczenia. Utrata dostępu do sieci czy energii mogłaby sparaliżować zarówno instytucje publiczne, jak i sektor prywatny. Część państw regionu, jak Czechy czy Litwa, już dziś stosuje bardziej elastyczne podejście regulacyjne, traktując rozwój sieci i inwestycje w cyberbezpieczeństwo jako element obrony narodowej.

– Sąsiedzi pokazują, że ich instytucje regulacyjne, zarówno od stanowienia prawa, jak i jego egzekwowania, czyli w tym wypadku np. UOKiK i inne instytucje, mogą być bardziej liberalne, mogą patrzeć na to, że rozwój jest potrzebny, że inwestując w danym państwie i rozwijając się, tak naprawdę często rywalizujemy nie z państwami Unii Europejskiej, tylko rywalizujemy z zupełnie inną częścią świata, i na to powinniśmy zwrócić uwagę – podkreśla prof. Konrad Raczkowski.

Zgodnie z aktem o surowcach krytycznych władze unijne dążą do zwiększenia niezależności w zakresie ich dostaw od Chin i innych krajów  trzecich. Do 2030 roku ze źródeł zewnętrznych ma pochodzić nie więcej niż 65 proc. rocznego zużycia każdego z surowców. Z kolei 25 proc. ma pochodzić z recyklingu. – Te cele nie są nadambitne, bo recykling to relatywnie młoda część gospodarki, więc legislacja, która narzuca te poziomy odzysku i recyklingu to jedno, a realia to drugie – mówi Paweł Jarski, prezes zarządu Elemental Holding. Podkreśla jednak, że Europa ma duży potencjał w zwiększeniu odzysku i przetwarzania cennych surowców.

– Mówiąc realia, mam na myśli cykl życia produktów, który – szczególnie w przypadku elektroniki – się skraca. Coraz częściej wymieniamy laptopy, telefony, komórki, jest tego coraz więcej i to zalega. To jest tzw. stockpiling metali. Jeśli po to umiejętnie sięgniemy i poczynimy sprawnie, bez wahania, inwestycje w tym zakresie, co moja firma stara się robić, to uważam, że z tego źródła możemy zabezpieczyć bardzo znaczący – nie chciałbym rzucać tu cyfr – ale dobre kilkadziesiąt procent zapotrzebowania Europy na te surowce – mówi agencji Newseria Biznes Paweł Jarski. – To jest najbezpieczniejsza forma, przy okazji ekologiczna i efektywna, zabezpieczenia tych surowców krytycznych, co Unia akurat, wydaje mi się, dobrze zdefiniowała i w dobrym tempie dostrzegła.

Surowce krytyczne to surowce o dużym znaczeniu gospodarczym dla UE – są wykorzystywane m.in. w komponentach baterii, panelach słonecznych, elektronice czy w innych czystych technologiach. Niektóre z nich są kluczowe dla sektora kosmicznego i obronnego. Ze względu na rosnący popyt na te produkty i technologie Unii spodziewa się wzrostu zapotrzebowania na surowce krytyczne. Ich podaż jednak jest obarczona ryzykiem zakłóceń z powodu koncentracji źródeł oraz braku dobrych, przystępnych cenowo substytutów. UE pozyskuje z Chin szereg surowców krytycznych, np. baryt (45 proc.), bizmut (65 proc.), german (45 proc.) czy też wolfram (32 proc.). Z kolei Turcja zapewnia Unii 98 proc. boru, RPA – 71 proc. platyny, a Kongo – 35 proc. tantalu.

Instytucje unijne są świadome tego, że Unia Europejska nigdy nie będzie samowystarczalna, jednak chcą zrobić wszystko, aby zdywersyfikować dostawy. Przyjęły więc akt o surowcach krytycznych (Critical Raw Materials Act – CRMA), który wszedł w życie w maju ub.r. i którego celem jest nie tylko zróżnicowanie źródeł dostaw, ale również wzmocnienie obiegu zamkniętego i wsparcie badań oraz innowacji.

– Nasza firma jest globalnie liderem w sektorze platynowców, czyli mam na myśli takie metale jak platyna, pallad i rod, tam są jeszcze tzw. minor metals, czyli np. ruten. Europa tu bardzo mocno stoi jako całość – ocenia prezes zarządu Elemental Holding, spółki, która odzyskuje platynowce z katalizatorów samochodowych oraz surowce z baterii stosowanych w elektromobilności. – W obszarze metali szlachetnych, które są konieczne dla elektroniki, też uważam, że firmy europejskie mają się bardzo nieźle na tle światowym, może z lekką przewagą firm azjatyckich, ale na pewno na tle Stanów jesteśmy dużo lepszym graczem w odzysku tych metali. W zakresie metali najpopularniejszych, czyli battery metals, to w recyklingu i rafinacji istnieją tak naprawdę tylko Chiny. Reszta jest na poziomie mniej lub bardziej zaawansowanego R&D i wszystkie projekty, które są w Stanach i Europie, w ostatnim czasie albo zostały wstrzymane, albo zawieszone, więc tutaj jest dużo do nadrobienia.

Jak podkreśla ekspert, zasoby do rozwoju tych projektów są, ponieważ w Europie szybko przybywa samochodów elektrycznych, czyli również baterii, z których można pozyskiwać surowce.

– Natomiast od strony zabezpieczenia złóż też nie wyglądamy źle, więc po prostu to, co jest w tej chwili najistotniejsze, to szybkie podejmowanie decyzji – zaznacza Paweł Jarski.

CRMA zakłada, że aby zmniejszyć zależność od państw trzecich w zakresie dostępu do surowców krytycznych, do 2030 roku co najmniej 10 proc. rocznego zużycia danego surowca ma pochodzić z wydobycia w UE, co najmniej 40 proc. ma pochodzić z przetwarzania w UE, a co najmniej 25 proc. – z wewnętrznego recyklingu. Co istotne, z jednego źródła zewnętrznego ma pochodzić nie więcej niż 65 proc. rocznego zużycia w Unii każdego z surowców strategicznych.

Od maja ub.r. zaczęła działać Europejska Rada ds. Surowców Krytycznych – nowy organ przy KE, który ma odgrywać wiodącą rolę we wdrażaniu nowych ram polityki, wspierając Komisję w wyborze i wdrażaniu projektów strategicznych, w wymianie informacji na temat procedur wydawania pozwoleń i inicjatyw dotyczących obiegu zamkniętego oraz w ułatwianiu współpracy międzynarodowej i partnerstw strategicznych dotyczących surowców.

Na liście 47 inicjatyw europejskich kluczowych dla zabezpieczenia dostaw surowców krytycznych znalazł się projekt Polvolt realizowany przez Elemental Battery Metals. Zakłada on stworzenie innowacyjnego recyklingu baterii litowo-jonowych z instalacją odzysku surowców krytycznych. W zakładzie w Zawierciu (województwo śląskie) mają być produkowane sole metali takich jak nikiel, kobalt, mangan, żelazo i lit. Będą one pozyskiwane z czarnej masy odzyskanej ze zużytych baterii i odpadów produkcyjnych z zakładów produkujących baterie. Ponadto zakład będzie również produkował miedź elektrolityczną klasy A, która jest niezbędna m.in. do produkcji folii miedzianej wykorzystywanej w anodach baterii litowo-jonowych. Dla projektów strategicznych CRMA przewiduje szybką ścieżkę wydawania decyzji administracyjnych, niezbędnych do realizacji projektu, zakładającą uzyskanie ich w ciągu 12 miesięcy.

– Projekt Polvolt jest projektem dwufazowym. W pierwszej części będziemy budować część miedziową, która będzie polegała na recyklingu i rafinacji miedzi i dwóch metali szlachetnych: złota i srebra. Druga część – bateryjna – będzie polegała na wydobyciu i rafinacji z czarnej masy metali typu nikiel, lit i kobalt. Myślę, że czas budowy pierwszej fazy to jest około trzech–czterech lat i drugiej – pięć–sześć lat – zapowiada prezes Elemental Holding. – Wydaje mi się, że będzie to największa polska inwestycja greenfieldowa w tym obszarze, jeśli w ogóle nie największa, więc dla spółki będzie to duży wysiłek finansowy i ludzki, żeby tę inwestycję w ciągu najbliższych sześciu–siedmiu lat przeprowadzić. Od 2020 roku do końca 2030 roku spółka zainwestuje w Polsce prawie 1 mld dol., z kosztami finansowania to będzie pewnie więcej i będziemy chcieli być liderem w Europie, jeśli chodzi o tę część bateryjną.